• Το νέο πολύ μικρο url της ιστοσελίδας!!! http://com2.gr?409

  • κλικ-άρετε για τα άρθρα!! είναι δημοσιεύσεις ανά μήνα !!!

  • Δημοφιλή άρθρα

  • RSS Άγνωστο κανάλι

    • Παρουσιάστηκε σφάλμα. Το κανάλι ίσως είναι εκτός λειτουργίας. Δοκιμάστε αργότερα.
  • Αύγουστος 2009
    Δ Τ Τ Π Π Σ Κ
     12
    3456789
    10111213141516
    17181920212223
    24252627282930
    31  
  • Τηλέφωνα άμεσης ανάγκης-Πληροφορίες

    Ενιαίος Ευρωπαϊκός Αριθμός Έκτακτης Ανάγκης
    Ο αριθμός κλήσης έκτακτης ανάγκης 112

    Αμεση δράση 100
    Πυροσβεστική 199
    Δασική υπηρεσία 191
    Γραμμή ζωής - SOS 175
    Τουριστική αστυνομία 171
    Αστυνομικά τμήματα 1033
    Εφημερεύοντα νοσοκομεία 1434
    Εφημερεύοντα φαρμακεία 1434

    Πληροφορίες

    Τουριστική αστυνομία πληροφορίες (E.O.T.) 171
    Κέντρο τηλεφωνικής εξυπηρέτησης ΟΤΕ 134
    ΟΤΕ βλάβες 121
    Δελτίο καιρού 149
    Ειδήσεις 115
    Ραντεβού στο ΙΚΑ 184
    Πληροφορίες καταλόγου ΟΤΕ 11888-1821
    Θέατρα - κινηματογράφοι 1422
    ΚΤΕΟ 1425
    Χρηματιστήριο 1424

  • Δωρεάν τηλέφωνα από υπολογιστή σε σταθερά

  • Προσθήκη στους σελιδοδείκτες πατώντας Ctrl+D

    Εκτύπωση πατώντας Ctrl+P

  • Σε αυτές τις διευθύνσεις υπάρχουν πολλά ελληνικά e-books και κείμενα :

    http://e-bibliothiki.blogspot.com/ http://www.free-ebooks.gr/gr/index.php http://www.scribd.com/group/2500--00-greek-books http://silver.pblogs.gr/e-books.html http://ellinikibibliothiki.blogspot.com/ http://e-vivlia.blogspot.com http://ebooks-gr.blogspot.com/ http://greekquotations.googlepages.com/home http://www.e-bookshop.gr/
  • Στατιστικά δεδομένα σε πραγματικό χρόνο :

    http://www.worldometers.info/gr/

  • RSS Άγνωστο κανάλι

    • Παρουσιάστηκε σφάλμα. Το κανάλι ίσως είναι εκτός λειτουργίας. Δοκιμάστε αργότερα.
  • RSS Άγνωστο κανάλι

    • Παρουσιάστηκε σφάλμα. Το κανάλι ίσως είναι εκτός λειτουργίας. Δοκιμάστε αργότερα.
  • Υπηρεσία μετατροπής Greeklish!

    http://services.innoetics.com/greeklish/Service.aspx

Αγία Τριάδα

Αγία Τριάδα

Με τον όρο Αγία Τριάδα εννοείται το χριστιανικό δόγμα που περιγράφει την πίστη σε έναν τρισυπόστατο Θεό. Οι τρεις υποστάσεις ή πρόσωπα της Τριάδος είναι ο Πατήρ, ο Υιός και το Άγιο Πνεύμα. Είναι όμοια, αδιαίρετα και ομοούσια κατά τη θεότητα, έχουν την ίδια δύναμη, δόξα και ενέργεια. Η αγία Τριάδα συνιστά ένα από τα κυριότερα δόγματα που αποδέχεται εκτός του Ορθόδοξου Χριστιανισμού και η πλειοψηφία των ομολογιών του Χριστιανισμού, γνωστό και ως Τριαδικό Δόγμα.

Πώς περιγράφεται

Ο τριαδικός Θεός περιγράφεται ως «Τρισυπόστατη Μονάδα» η οποία φανερώνεται με ενέργειες και έργα στην κτίση και την ιστορία. Έχει μεν τρία πρόσωπα, αλλά αυτά τα τρία πρόσωπα δεν αποτελούν τρεις χωριστούς Θεούς, αλλιώς ο Χριστιανισμός δε θα ήταν μονοθεϊστική αλλά τριθεϊστική θρησκεία. Κατά το δόγμα, ο λόγος που ο τριαδικός Θεός είναι ένας αν και με τρεις υποστάσεις είναι η απουσία χώρου και χρόνου. Ο χώρος και ο χρόνος διαφοροποιούν τις ανθρώπινες υποστάσεις μεταξύ τους, ώστε τα διαφορετικά πρόσωπα να αποτελούν διαφορετικούς ανθρώπους. Επειδή όμως ο χώρος και ο χρόνος είναι κτιστοί (δημιουργήματα του Θεού), ο Θεός δεν υπόκειται σε αυτούς, καθώς ουδεμία σχέση υπάρχει μεταξύ κτιστού και ακτίστου. Έτσι έχουμε το μυστήριο (ακατάληπτο για τους ανθρώπους) της Τρισυπόστατης Μονάδας. Στην εκκλησιαστική ιστορία, η ταυτότητα της ουσίας και η διάκρισή της σε Τρία Πρόσωπα οδήγησε συχνά σε «αιρετικές» ερμηνείες. Πρέπει να τονιστεί όμως πως η διαμόρφωση του δόγματος σε επίπεδο ορολογίας, δεν έχει να κάνει με περαιτέρω κατανόηση του δόγματος ή της ουσίας του Θεού, αλλά ως διατύπωση και δογμάτιση της ήδη πλήρως κατανοειθήσης υπερνοητώς δια της θεώσεως αληθείας[1],αλλά ανάγκη που προκύπτει από τις αναφυήσες αιρέσεις[2] καθώς η πλήρης κατανόηση επήλθε κατά την Πεντηκοστή[3] και έκτοτε ενυπάρχει στα θεωμένα και δοξασμένα μέλη της εκκλησίας.

Η τάξη αυτή όπου, πρώτος αναφέρεται ο Πατήρ, δεύτερος ο Υιός και τρίτο το Άγιο Πνεύμα, δεν ανταποκρίνεται σε αληθινή και ουσιαστική διαβάθμιση των Τριών Προσώπων ως προς την ουσία ή τη δύναμη, (π.χ. υπεροχή του Πατέρα) αλλά σχετίζεται με τη φύση του ανθρώπινου λόγου, αλλά και με την ιδιότητα του Πατρός να αποτελεί την Αιτία της Θεότητος.

Τα τρία πρόσωπα αυτά ή αλλιώς υποστάσεις, έχουν μοναδικές και αμεταβίβαστες ιδιότητες που προκύπτουν από τις αιώνιες (χωρίς χρονική αρχή) σχέσεις τους. Ταυτόχρονα έχουν μία ουσία ή φύση, αλλά κάθε μία απο αυτές ως υπόσταση δεν ταυτίζεται με την ουσία της θεότητος[4] και έτσι «ο Πατήρ είναι η αιτία της υπάρξεως των υποστάσεων του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, αλλά ουχί της ουσίας και των ενεργειών αυτών, τας οποίας κοινωνεί αυτές άνευ ενδιαμέσου τινός»[5].

Ουσία καί φύση καθιερώθηκαν ως έννοιες ταυτόσημες, που σημαίνουν την ίδια κοινή πραγματικότητα.

Πρόσωπο και υπόσταση καθιερώθηκαν επίσης ως έννοιες ταυτόσημες, που σημαίνουν την ιδιαιτερότητα και η διαφοροποίση μεταξύ αυτών «συνίσταται εις τας ενεργείας αυτών, αι οποίαι άνευ ουδεμίας ελαττώσεως ή αλλοιώσεως ή παραλλαγής υπάρχουν αιωνίως και αϊδίως εκ του Πατρός δια του Υιού, εν Αγίω Πνεύματι»[6].

Η σχέση των Προσώπων

Η αιώνια σχέση των τριών προσώπων ή υποστάσεων αποσαφηνίζεται με τρεις βασικές προϋποθέσεις:

Αίτιο του τρόπου ύπαρξης της Τριάδας καθεαυτής είναι μόνο ο Πατέρας.

Ο οποίος γεννά τον Υιό και εκπορεύει το Άγιο Πνεύμα χωρίς όμως να υπάρχει χρονική διαφορά ύπαρξης των τριών.

Οι τρεις υποστάσεις ή πρόσωπα, υπάρχουν άχρονα και αιώνια ως εκδήλωση μιας ουσίας και φύσης.
Με άλλα λόγια υπάρχει:

Ένα αίτιο,

Ταυτότητα ουσίας (τα πρόσωπα είναι ομοούσια) και

Ετερότητα των υποστάσεων ή προσώπων.

Το ένα αίτιο και η μία ουσία εξηγούν το γιατί ο θεός είναι ένας και η ετερότητα των υποστάσεων εξηγεί το γιατί ο Θεός είναι τρισυπόστατος. Έτσι στην ορθόδοξη θεολογία γίνεται αντιληπτό πως έχουμε διαχωρισμό κοινών ιδιοτήτων και ακοινωνήτων, με τις κοινές να βρίσκονται πλήρως και στις τρεις υποστάσεις όπως η ενέργεια, η βούληση και των ακοινωνήτων δηλαδή των χαρακτηριστικών που εμπεριέχονται μόνο σε κάθε μια υπόσταση αποκλειστικώς[7] όπως το αναίτιο, το αίτιο δια του γεννάσθαι, το αίτιο δια του εκπορεύεσθαι, το αγέννητο, το γεννητό, το εκπορευτό. Γι αυτό και οι υποστατικές ιδιότητες ονομάζονται και τρόποι υπάρξεως και «οχι μονο δεν είναι ενέργειαι του Θεού, αλλά υπέρκεινται των ενεργειών»[8], αφου «το οτι φύσει γεννάν και οχι βουλήσει (ενεργεία) γεννάν ο Θεός τον Λόγον είναι η ομόφωνος βεβαίωσις και διδασκαλία των Πατέρων της Α΄ και Β΄ Οικουμενικής Συνόδου»[9].

Η ετερότητα των υποστάσεων

Την ετερότητα των υποστάσεων συνιστά το ότι:

Ο Πατέρας είναι αγέννητος

Ο Υιός είναι γεννητός (άχρονα)

Το Άγιο Πνεύμα είναι εκπορευτό.
Οι ιδιότητες αυτές λέγονται «υποστατικά ιδιώματα» και κάθε ιδίωμα ανήκει στην ιδιαίτερη υπόσταση και μόνο:

Ο Πατέρας είναι αγέννητος και όχι γέννημα ή πρόβλημα (δηλ. κάτι που προβάλλεται ή εκπηγάζει)

Ο Υιός είναι γέννημα και όχι αγέννητος ή πρόβλημα

Το Άγιο Πνεύμα είναι πρόβλημα (που εκπηγάζει και έχει την αιτία του στον Πατέρα, με την σύμφωνη βούληση του Υιού) και όχι αγέννητο ή γέννημα.
Στην επαφή τους με τον κόσμο και την ιστορία, δηλαδή στην Θεία Οικονομία:

Ο Πατέρας, πραγματώνει τη δημιουργική και απολυτρωτική ενέργεια, είναι η αρχική αιτία

Ο Υιός πραγματώνει το έργο της φανέρωσης, της άσαρκης και της ένσαρκης παρουσίας του στην κτίση και την ιστορία για τη σωτηρία του ανθρώπου

Το Άγιο Πνεύμα διενεργεί την τελείωση του δημιουργικού και απολυτρωτικού έργου.
Ως προς την αιώνια και χωρίς αρχή σχέση των προσώπων της Αγίας Τριάδας για την Ορθόδοξη θεολογία είναι σημαντική η διαμάχη με τους δυτικούς θεολόγους για το ζήτημα του Filioque. Κατά τη διατύπωση αυτήν του Συμβόλου της Πίστεως, το Άγιο Πνεύμα εκπορεύεται και εκ του Υιού. Για το ορθόδοξο όμως δόγμα το μοναδικό αίτιο της ύπαρξης του Υιού και του Αγίου Πνεύματος είναι το πρόσωπο του Θεού Πατέρα. Ο Υιός μπορεί να πέμπει το Πνεύμα στην Θεία Οικονομία, δεν μπορεί όμως ποτέ το Πνεύμα να εκπορεύεται από αυτόν, ο Υιός να αποτελεί δηλαδή την αιτία της ύπαρξης του Πνεύματος.

Το Σύμβολο της Πίστεως ή σύμβολο της Νίκαιας-Κωνσταντινούπολης που τα 7 πρώτα άρθρα του θεσπίστηκαν στην A’ Οικουμενική Σύνοδο, που έγινε το 325 μ.Χ. στη Νίκαια της Βιθυνίας ενώ τα υπόλοιπα 5 άρθρα ολοκληρώθηκαν στη B’ Οικουμενική Σύνοδο, που έγινε το 381 μ.Χ. στην Κωνσταντινούπολη, εκφράζει την ορθόδοξη διατύπωση του τριαδικού δόγματος περί του Θεού.

Η Αγία Τριάδα στην Αγία Γραφή

Οι λέξεις «Αγία Τριάδα» δεν υπάρχουν στην Αγία Γραφή, εν τούτοις υπάρχουν πολλοί στίχοι που επιβεβαιώνουν την τρισυπόστατη φύση του Θεού:

Δευτερονόμιον 6:4 «…῎Ακουε, ᾿Ισραήλ· Κύριος ὁ Θεὸς ἡμῶν Κύριος εἷς ἐστι·»
Εδώ ο Θεός είναι ένας κάτι που και ο Κύριος Ιησούς επιβεβαίωσε:

Κατά Μάρκον Ευαγγέλιον 12:29 «ὁ δὲ ᾿Ιησοῦς ἀπεκρίθη αὐτῷ ὅτι πρώτη πάντων ἐντολή· ἄκουε, ᾿Ισραήλ, Κύριος ὁ Θεὸς ἡμῶν Κύριος εἷς ἐστι·»
Η Αγία Γραφή επίσης επιβεβαιώνει ότι:

O Πατέρας είναι Θεός[10]:

Προς Κορινθίους Α’ 8:6 «ἀλλ᾿ ἡμῖν εἷς Θεὸς ὁ πατήρ, ἐξ οὗ τὰ πάντα καὶ ἡμεῖς εἰς αὐτόν, καὶ εἷς Κύριος ᾿Ιησοῦς Χριστός, δι᾿ οὗ τὰ πάντα καὶ ἡμεῖς δι᾿ αὐτοῦ.»

O Υιός του Ιησούς είναι Θεός[11]:

Κατά Ιωάννην Ευαγγέλιον 1:1 «ΕΝ ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος, καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεόν, καὶ Θεὸς ἦν ὁ Λόγος.»

Κατά Ιωάννην Ευαγγέλιον 5:18 «διὰ τοῦτο οὖν μᾶλλον ἐζήτουν αὐτὸν οἱ ᾿Ιουδαῖοι ἀποκτεῖναι, ὅτι οὐ μόνον ἔλυε τὸ σάββατον, ἀλλὰ καὶ πατέρα ἴδιον ἔλεγε τὸν Θεόν, ἴσον ἑαυτὸν ποιῶν τῷ Θεῷ.»

Tο Άγιο Πνεύμα είναι Θεός[12]:

Πράξεις 5:3 «ἶπε δὲ Πέτρος· ᾿Ανανία, διατί ἐπλήρωσεν ὁ σατανᾶς τὴν καρδίαν σου, ψεύσασθαί σε τὸ Πνεῦμα τὸ ῞Αγιον καὶ νοσφίσασθαι ἀπὸ τῆς τιμῆς τοῦ χωρίου;»

Πράξεις 5:4 «οὐχὶ μένον σοι ἔμενε καὶ πραθὲν ἐν τῇ σῇ ἐξουσίᾳ ὑπῆρχε; τί ὅτι ἔθου ἐν τῇ καρδίᾳ σου τὸ πρᾶγμα τοῦτο; οὐκ ἐψεύσω ἀνθρώποις, ἀλλὰ τῷ Θεῷ.»
Οι ανωτέρω στίχοι αναφέρουν ότι υπάρχει μόνο ένας Θεός, άρα κατά τα δόγματα που πιστεύουν στην τρισυπόστατη μορφή του Θεού, ο Θεός είναι ένας σε 3 θεϊκές υποστάσεις:

Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιον 3:16 «καὶ βαπτισθεὶς ὁ ᾿Ιησοῦς ἀνέβη εὐθὺς ἀπὸ τοῦ ὕδατος· καὶ ἰδοὺ ἀνεῴχθησαν αὐτῷ οἱ οὐρανοί, καὶ εἶδε τὸ Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ καταβαῖνον ὡσεὶ περιστερὰν καὶ ἐρχόμενον ἐπ᾿ αὐτόν·»

Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιον 3:17 «καὶ ἰδοὺ φωνὴ ἐκ τῶν οὐρανῶν λέγουσα· οὗτός ἐστιν ὁ υἱός μου ὁ ἀγαπητός, ἐν ᾧ εὐδόκησα»

Προς Κορινθίους Β’ 13:14 «῾Η χάρις τοῦ Κυρίου ᾽Ιησοῦ Χριστοῦ καὶ ἡ ἀγάπη τοῦ Θεοῦ καὶ ἡ κοινωνία τοῦ ῾Αγίου Πνεύματος μετὰ πάντων ὑμῶν· ἀμήν.»

Επιστολή Πέτρου Α’ 1:2 «κατά πρόγνωσιν Θεοῦ πατρός, ἐν ἁγιασμῷ Πνεύματος, εἰς ὑπακοὴν καὶ ραντισμὸν αἵματος ᾿Ιησοῦ Χριστοῦ· χάρις ὑμῖν καὶ εἰρήνη πληθυνθείη.»

Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιον 28:19 «πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τὰ ἔθνη, βαπτίζοντες αὐτοὺς εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ῾Αγίου Πνεύματος»

Eπιστολή Ιωάννου Α’ 5:7 «ὅτι τρεῖς εἰσιν οἱ μαρτυροῦντες ἐν τῷ οὐρανῷ, ὁ Πατήρ, ὁ Λόγος καὶ τὸ ῞Αγιον Πνεῦμα, καὶ οὗτοι οἱ τρεῖς ἕν εἰσι· καὶ τρεῖς εἰσιν οἱ μαρτυροῦντες ἐν τῇ γῇ,»[13]

Κατά Ιωάννην Ευαγγέλιον 10:30 «ἐγὼ καὶ ὁ πατὴρ ἕν ἐσμεν.»

Ο Θεός ως Αγάπη

Η Αγία Τριάδα αποτελεί για τον Χριστιανισμό την αρχετυπική κοινότητα μεταξύ προσώπων, στην οποία η αγάπη είναι όχι απλά στοιχείο, αλλά το ίδιο το αίτιο της ύπαρξής της (πλην του Πατέρα, ο οποίος δεν έχει αρχή και αιτία). Αναγνωρίζοντας ο Χριστιανός τον Θεό ως «Αγάπη» κατά την ρήση της Αγίας Γραφής (Α΄ Ιωάννου 4/δ: 8), αντιμετωπίζει το εξής πρόβλημα: «Πώς ο Θεός είναι αγάπη;» Γιατί το χωρίο δεν λέει «έχει» αγάπη, αλλά «είναι» αγάπη. Αυτό προφανώς ταυτίζει την αγάπη με την ουσία του Θεού, και όχι με κάποιο συναίσθημα, καθώς ο Θεός δεν είναι κτίσμα, ώστε να έχει συναισθήματα. Πώς λοιπόν η ουσία του Θεού είναι αγάπη;

Το Τριαδικό δόγμα, δίνει μια σαφέστατη και συνεπή απάντηση στο ερώτημα αυτό, το οποίο δεν είναι δυνατόν να απαντηθεί χωρίς την αντίληψη για έναν Τριαδικό Θεό. Γιατί εφ’ όσον η ουσία του Θεού ονομάζεται «αγάπη», πώς είναι δυνατόν να εξαρτάται η ουσία του Θεού από την αγάπη Του προς τα κτίσματα, που έχουν αρχή, ενώ η ουσία του Θεού είναι άναρχη;

Η απάντηση περί «αγάπης προς τον εαυτό Του», δεν είναι ικανοποιητική, δεδομένου ότι δεν λέγεται «αγάπη» κάτι τέτοιο, αλλά «φιλαυτία» και «ναρκισισμός». Η αγάπη είναι κάτι που εκδηλώνεται έξω από τον εαυτό κάποιου, προς ένα άλλο πρόσωπο.

Από τη στιγμή λοιπόν που η Αγία Τριάδα, είναι κοινωνία ομοούσιων προσώπων, και όχι μονάδα, γίνεται φανερή για τον πιστό του Τριαδικού Θεού, και η απάντηση στη λύση του ζητήματος, για το πώς ο Θεός είναι αγάπη: Είναι αγάπη, επειδή κάθε πρόσωπο της Αγίας Τριάδος, αγαπά προαιωνίως και ανάρχως τα άλλα δύο πρόσωπα, ενώ αγαπάται προαιωνίως από αυτά. Η δε αγάπη του Θεού προς την κτίση, είναι απόρροια αυτής της ιδιότητάς του, και όχι κατ’ ουσίαν αγάπη, η οποία είναι ενδοτριαδική. Με άλλα λόγια, η αγάπη προς τα κτίσματα, και η συναισθηματική αγάπη μεταξύ των κτισμάτων, είναι εικόνα εκείνης της αγάπης, με την οποία αγαπώνται προαιωνίως τα πρόσωπα της Θεότητας.

Το Χριστιανικό δόγμα, ότι ο Θεός είναι αγάπη, δίνει επίσης τη λύση στο γιατί ο Θεός είναι Τριαδικός, και όχι μονάδα: Επειδή εξ αγάπης βούλεται να υπάρχει ως Τριαδική αγαπητική κοινωνία ομοουσίων προσώπων, στην ομοίωση της οποίας καλούνται να ζήσουν και τα κτίσματα, ως κοινωνία αγάπης.

Η Αγία Τριάδα στην τέχνη

Στην Ορθόδοξη Εκκλησία τα ομοιώματα του Πατρός και του Αγίου Πνεύματος, είναι απαγορευμένες απεικονίσεις, επειδή η Αγία Γραφή απαγορεύει σε πολλά εδάφια τις εικόνες της αόρατης Θεότητας [14].

Η περιστερά ως σύμβολο του Αγίου Πνεύματος χρησιμοποιείται από παλιά ως σύμβολο στην εκκλησιαστική διακοσμητική, όχι όμως στην εικονογραφία, όπου οι μορφές δε χρησιμοποιούνται ως σύμβολα αλλά ως ομοιώσεις. Η απεικόνιση του Αγίου Πνεύματος ως περιστεριού επιτρέπεται μόνο στην εικόνα των Θεοφανείων, όπου το Άγιο Πνεύμα εμφανίστηκε «εν είδει περιστεράς» ή «ωσεί περιστερά», αλλά δεν έγινε περιστέρι. Επιτρέπεται επίσης η απεικόνιση της καθόδου του Αγίου Πνεύματος κατά την Πεντηκοστή, όταν «διεμεριζόμενοι γλώσσαι ωσεί πυρός» ήρθαν και στάθηκαν πάνω στα κεφάλια των Αποστόλων,(Πράξεις β΄: 3). Σύμφωνα με την Ορθόδοξη Εκκλησία η ενσάρκωση του Λόγου δίνει τη δυνατότητα απεικόνισης μόνο του Υιού, και μόνο κατά την ανθρώπινη φύση του.

Η αναφορά του Πηδαλίου στο επιτρεπτό της απεικόνισης του Πατρός με την ίδια μορφή του ασπρομάλλη Παλαιού των Ημερών, την οποία φέρει κατά την Ορθόδοξη πίστη ο Υιός, εξηγείται από το Χριστιανικό δόγμα ότι ο Υιός είναι «εικών του Θεού του αοράτου» και «χαρακτήρ της υποστάσεως» του Πατρός, συνεπώς ως εικόνα Εκείνου, φυσικό είναι να απεικονίζεται και ο Πατήρ ως Παλαιός των Ημερών, όπως η εικόνα Του ο Υιός. Κατά τον λόγον του Κυρίου: «Όστις είδε εμέ είδε τον Πατέρα».

Η μόνη επιτρεπτή εικονογράφηση της Αγίας Τριάδας είναι η συμβολική επίσκεψη των τριών Αγγέλων που φιλοξένησε ο Αβράαμ.

Παραπομπές-σημειώσεις

  1. Ιωάννου Ρωμανίδου, «Συμβολική και Δογματική Θεολογία», Τόμος Α΄, σελίς 128
  2. Ιωάννου Ρωμανίδου, «Συμβολική και Δογματική Θεολογία», Τόμος Α΄, σελίς 203
  3. Ιωάννου Ρωμανίδου, «Συμβολική και Δογματική Θεολογία», Τόμος Α΄, σελίς 128
  4. Ιωάννου Ρωμανίδου, «Συμβολική και Δογματική Θεολογία», Τόμος Α΄, σελίς 250
  5. Ιωάννου Ρωμανίδου, «Συμβολική και Δογματική Θεολογία», Τόμος Α΄, σελίς 240
  6. Ιωάννου Ρωμανίδου, «Συμβολική και Δογματική Θεολογία», Τόμος Α΄, σελίς 240
  7. Είναι πολύ σημαντικό να τονίζεται η αποκλειστικότητα των υποστατικών ιδιωμάτων, διότι οι Ρωμαιοκαθολικοί κατήργησαν αυτές λέγοντας πως το Άγιο Πνεύμα προέρχεται εκ δύο, δηλαδή Πατέρα και Υιό, με αποτέλεσμα να θεωρούν αίτιο και τον Υιό
  8. Ιωάννου Ρωμανίδου, «Συμβολική και Δογματική Θεολογία», Τόμος Α΄, σελίς 239
  9. Ιωάννου Ρωμανίδου, «Συμβολική και Δογματική Θεολογία», Τόμος Α΄, σελίς 236
  10. Δευτερονόμιον 4:35, κατά Ματθαίον 6:9, Κορινθίους Α 8:6, Εφεσίους 3:14-15
  11. κατά Ιωάννην 5:18, κατά Ιωάννην 20:27-28, κατά Ιωάννην 10:30,33, Ρωμαίους 9:5, Κορινθίους Α 8:6, Φιλιππησίους 2:6 Κολοσσαείς 2:9, Τιμόθεον Α 2:13, Τιμόθεον Α 3:16 Εβραίους 1:3, Εβραίους 1:8, Πέτρου Β 1:1, Ιωάννου Α 5:20
  12. Γένεσις 1:2, ψαλμοι 139:7, Ησαΐας 9:6, κατά Ιωάννην 4:24, Πράξεις 5:3-4, Κορινθίους Α 12:11, Κορινθίους Β 3:17+κατά Ματθαίον 22:44 ψαλμοι 95:7-11+Εβραίους3:7-11 κατά Ματθαίον 12:31
  13. Η φράση αυτή είναι πιθανόν μεταγενέστερη προσθήκη. Διάβασε Ιωάννειο κόμμα
  14. .Σχετικά εδάφια: «ούκ είδετε ομοίωμα εν τη ημέρα, ή ελάλησε Κύριος πρός υμάς εκ μέσου του πυρός» (Δευτ. δ΄: 15-17). «Γένος ούν υπάρχοντες του Θεού ουκ οφείλομεν νομίζειν χρυσώ ή αργύρω ή λίθω, χαράγματι τέχνης και ενθυμήσεως ανθρώπου, το θείον είναι όμοιον» (Πράξεις ιζ΄: 29) «Τίνι ωμοιώσατε Κύριον και τίνι ομοιώματι ωμοιώσατε αυτόν;» (Ησαϊα μ΄: 18). “Ουχ ότι τον Πατέρα τις εώρακεν”. (Ιω. στ΄: 46). “Τις εώρακεν αυτόν και εκδιηγήσεται;” (Σοφία Σειράχ μγ΄: 31). “Όν είδεν ουδείς ανθρώπων ουδέ ιδείν δύναται”. (Τιμ. Α΄, στ΄: 16). “Θεόν ουδείς εώρακε πόποτε”. (Ιω. α΄: 18).

Η κόλαση στην ορθόδοξη Εκκλησιά

Κόλαση αποκαλείται η πνευματική κατάσταση, που οδηγείται ο άνθρωπος εκουσίως, λόγω της άρνησης μετοχής του στη σωτήριο χάρη του Αγίου Πνεύματος. Η κόλαση, αντίθετα από τη δυτική παράδοση, στην ορθόδοξη θεολογία δεν είναι τόπος ή μέρος ετοιμασμένο από το Θεό για την καταδίκη του ανθρώπου, αλλά μια βιωματική κατάσταση, στην οποία εισέρχεται ο άνθρωπος με βάση την προετοιμασία από τον εγκόσμιο βίο του.

Η αλλοίωση της ορθόδοξης αποστολικής, πατερικής θεολογίας

Η κόλαση, ως θεολογικό ζητούμενο, είναι ένα θεμελιώδες ζήτημα στην ορθόδοξη θεολογία. Μάλιστα στην παράδοσή μας πολλές φορές διατηρούνται παραστάσεις της δυτικής θεολογικής προσέγγισης της έννοιας της κολάσεως όπως αυτή θεμελιώθηκε από το σχολαστικισμό. Κατ’ αυτή την προσέγγιση, η κόλαση και ο παράδεισος είναι δύο ξεχωριστοί τόποι, όπου οι κολασμένοι με αρχηγό το διάβολο βρίσκονται σε κάποιου είδους φυλακή, σ’ ένα κτιστό τόπο βασάνων και οδυνών απ’ όπου απουσιάζει ο Θεός[1], μια εκδοχή που κατά την ορθόδοξη θεολογία είναι ειδωλολατρική και συνάμα οδηγεί σε αποκλίσεις στη διδασκαλία και τη ζωή των χριστιανών…»[ώστε να μην] είναι φίλοι και κοινωνοί του Θεού»[2]. Έτσι, κατά τους σχολαστικούς, η κόλαση είναι τόπος τιμωρίας και αποτελεί ένα ετοιμασμένο από το Θεό μέρος για την καταδίκη των αμαρτωλών. Επίσης είναι τόπος απουσίας του Θεού ή της οράσεως της Θείας Ουσίας, ενώ οι Ρωμαιοκαθολικοί εισήγαγαν και την έννοια της κτιστής κολάσεως, με την καθιέρωση του καθαρτηρίου πυρός, κατά την οποία η κόλαση για μερικούς πιστούς δεν είναι αιώνια, αφού ο Θεός αποκαταστά εν τέλη μέσω του καθαρτηρίου, τους αμαρτωλούς.

Είναι πραγματικότητα πως από τον Αυγουστίνο και μετά, οι διαφορετικές θεολογικές προϋποθέσεις και ιδίως «η θεώρηση υπό το νομικό πρίσμα της αμοιβής και της τιμωρίας»[3] οδήγησαν «στην αναγκαιότητα του καθαρτηρίου πυρός»[4]. Στην ουσία του, το δόγμα αυτό προέβαλε την αποπληρωμή των αμαρτημάτων των ψυχών και μάλιστα με τιμωρία που θα συνέβαινε καίγοντας τους κολασμένους με κτιστό πυρ. Χαρακτηριστικές είναι οι εκφράσεις άλλωστε του ιερού Αυγουστίνου στο έργο του «Πολιτεία του Θεού», όπου περιγράφονται παραστάσεις διαρκούς πυρ, εκμηδενισμού των σωμάτων, σκωλήκων που κατατρώγουν τις σάρκες κολασμένων[5]. Στην ανατολή όμως αυτές οι νομικές παραστάσεις δεν υπήρξαν, η θεραπευτική μέθοδος με τη μέθεξη του Θεού, την κοινωνικότητα, την αγάπη αν και οδήγησαν σε μία άλλη θεολογούμενη οδό, της Αποκατάστασης των πάντων, κατανόησε αυτό το βιβλικό πυρ, ως πυρ άκτιστο και τελικά ως μία βιωματική κατάσταση που προκύπτει αποκλειστικά από τη στάση του ανθρώπου και όχι ως μία δικαιική τιμωρία[6].

Έτσι πρέπει να γίνει κατανοητό πως στην πατερική θεολογία «όλες οι εικονικές παραστάσεις για τον παράδεισο και την κόλαση δεν αναφέρονται διόλου σε μια στατική μέση κατάσταση και σε μία φάση, όπου απονέμονται οι αμοιβές και οι τιμωρίες. Οτιδήποτε λέγεται για το θάνατο, τόπους παραδείσου και κόλασης, ανάσταση νεκρών, κρίση και δοξασμένη ζωή των φίλων και των αγίων του Θεού εντάσσεται στην περιρρέουσα ατμόσφαιρα της θείας ζωαρχικής δόξας…Πρόκειται για ανεπίτρεπτο και κωμικό σχολαστικισμό, αντίθετο προς τις πηγές μας, αν επιχειρούσαμε να καθορίσουμε τι ακριβώς ζει μετά θάνατον και τι δεν ζει! Τα πάντα και όλα τα όντα κινούνται και ζουν στους κόλπους της ζωαρχικής Τριάδας»[7]. Τελικώς «όσα γράφονται σε δογματικά εγχειρίδια και άλλες μελέτες για τη μέση κατάσταση των ψυχών, για εσχατολογική αναμονή και άλλα παρόμοια, με τρόπο που θυμίζει ειδωλολατρικό κόσμο και δαντική θεία κωμωδία, δεν αντέχουν σε σοβαρή επιστημονική κριτική βάσει των κειμένων μας, και ούτε δίνουν συμβολικά και εικονικά το περιεχόμενο του μυστηρίου της κοινωνίας «ζώντων και τεθνεώτων»»[8].

Επίσης «δεν πρέπει να λαμβάνονται κατά κυριολεξίαν» εκφράσεις που χρησιμοποίησε ο Κύριος ή οι ιεροί συγγραφείς για να περιγράψουν τον τόπο της κολάσεως. Αυτές οι εικόνες αποτελούν ανθρωπομορφικές και μεταφορικές εκφράσεις οι οποίες είναι σύμφωνες προς τις σχετικές παραστάσεις της αρχαιότητας όπου σύμφωνα με τις γεωκεντρικές αντιλήψεις της κοσμολογίας, η γη βρισκόταν στο μέσο, ο ουρανός υπεράνω αυτής, και ο Άδης στα υποχθόνια[9].

Η κόλαση στην ορθόδοξη παράδοση

Στα ευαγγέλια γίνεται συχνή αναφορά στη κόλαση, από τον Κύριο Ιησού Χριστό. Για την ορθόδοξη θεώρηση όμως η περιγραφή της καταστάσεως, ως πυρ, αφορά μια πνευματική κατάσταση βιώσεως των ανθρώπων, μετά τη Δευτέρα Παρουσία. Γι αυτό και μέσα από την Ορθόδοξη παράδοση και θεολογία «καταλαβαίνει κανείς εύκολα ότι η κολασμένη ζωή δεν είναι μία ιδιαίτερη κατάσταση που επιβάλλει βάσει ενός νόμου ο Θεός και μάλιστα σε μία φυλακή κτιστών βασάνων», αλλά η αίσθηση του Θεού από την πλευρά τους ως «τιμωρό και εχθρικό»[10].

Έτσι στην ορθόδοξη θεολογία η κόλαση είναι μια διαφορετική κατάσταση από τον παράδεισο, που όμως προκύπτει από την ίδια άκτιστη πηγή και βιώνεται ως διαφορετική εμπειρία. Γι αυτό στην ορθόδοξη εκκλησία «η ζωή και η αθανασία δεν έχουν πια σχέση με αμοιβές και τιμωρίες…αλλά ερμηνεύονται ως υψηλά επιτεύγματα, ως διαρκής πορεία…στο θείο φως. Παράδεισος και Κόλαση δεν είναι δύο τόποι ξεχωριστοί»[11]. Η εμπειρία αυτή είναι είναι η όραση του Θεού, μέσα στο άκτιστο της θεότητάς του, όπως θα καθοράται μετά τη δευτέρα και ένδοξη παρουσία του. Έτσι παράδεισος και κόλαση, είναι η ίδια πραγματικότητα, βιούμενη με διαφορετικό τρόπο, ανάλογα την προετοιμασία της ψυχής στον εγκόσμιο βίο. Γι αυτό και δεν είναι τόπος «δίκης» για τον αμαρτωλό αλλά η δυνατότητα θέασης και βίωσης της μακαριότητας του Θεού, με βάση την καθαρότητα της «καρδιάς» του ανθρώπου, η οποία μέσω της εκκλησίας θεραπεύεται και οδηγείται στην εν Χριστώ τελείωση και το φωτισμό, με τη συνεργό χάρη του Παναγίου Πνεύματος. Θα λέγαμε πως στην ορθόδοξη πατερική παράδοση η κόλαση δεν έχει καμία σχέση με τιμωρία, αφού ακόμα και αν πολλές φορές «διατηρούνται τέτοιες παραστάσεις…καθίσταται αμεθεξία και ακοινωνησία μεταξύ Θεού και κολασμένων και μεταξύ αυτών των ιδίων που έχουν στερηθεί τη μέθεξη στη χάρη του Θεού»[12], που προκύπτει από τη βουλητική στάση του ανθρώπου[13].

«Η κόλαση είναι αστοχία και αποτυχία στην κίνηση του ανθρώπου να ξεπεράσει την κακή αλλοίωση, να νικήσει το μηδέν, το μη όν και να καρπωθεί το είναι. Συνάμα ο κολασμένος έχοντας άτρεπτη την ύπαρξή του στη στασιμότητα, εξαιτίας σκλήρυνσης και αμετανοησίας, φλέγεται από επιθυμία που δε μπορεί να ικανοποιηθεί, αφού δεν υπάρχει αντικείμενό της»[14]. Ταυτόχρονα αποβαίνει «τέλεια ακοινωνησία και τέλεια αφιλία»[15]. Όπως υπομνηματίζει και ο Ιωάννης ο Δαμασκηνός στο «Διάλογο κατά Μανιχαίων» κόλαση «δεν είναι τίποτα άλλο παρά φλόγα που επιθυμεί την κακία και την αμαρτία και φλόγα που αστοχεί στην επιθυμία…επειδή λοιπόν επιθυμούν και δεν έχουν τα αντικείμενα της επιθυμίας καταφλέγονται σα φωτιά από την επιθυμία»[16], τη στιγμή μάλιστα που «ο Θεός δεν αρνείται τη μετάνοια μετά το θάνατο…γιατί δεν μπορεί να «αρνηθεί» τον εαυτό του, αλλά…η ψυχή μετά το θάνατο δεν τρέπεται, [αφού] σκληραίνει στις αχτίδες της θείας δόξας όπως ο πηλός»[17]. Έτσι η πνευματική μετοχή στην κόλαση, αποβαίνει κατεξοχήν ζήτημα του πιστού. Στην παραβολή του πλουσίου με τον Λάζαρο[18], διαφαίνεται, πως ο πλούσιος αρνείται την προσφερόμενη από το θεό σωτηρία, δηλαδή βλασφημεί κατά του Αγίου Πνεύματος και οδηγείται σε κόλαση, από όπου δύναται να δει την ίδια πραγματικότητα με το Λάζαρο, δηλαδή και τον παράδεισο και την κόλαση, αλλά αδυνατεί να βιώσει τον παράδεισο. Αυτό διότι οι κολασμένοι, λόγω πώρωσης[19] και μη καθαρότητας της καρδίας των, δύναται να δουν ως σωτηρία μόνο το πυρ (άκτιστο), διότι η κατάστασή τους, αδυνατεί να δεχθεί άλλη μορφή σωτηρίας. Έτσι και αυτοί φτάνουν στην τελείωση, αλλά μόνο οι δίκαιοι τελειούνται σωζόμενοι, καθώς για τους υπολοίπους, η σωτήρια είναι η κόλαση, εξαιτίας ότι εν ζωή επεδίωξαν μόνο την ευδαιμονία. Δίκαιοι λοιπόν και άδικοι περνούν από το πυρ της Θείας παρουσίας, αλλά οι μεν περνούν «αλώβητοι», οι δε «καιόμενοι», όπως ο Ευθύμιος Ζιγαβηνός (τέλη 11ου – αρχές 12ου αι.) παρατηρεί.

Χαρακτηριστική επίσης είναι και η διδασκαλία του Αγίου Μαξίμου του Ομολογητή, που μέσω των συγγραμμάτων διαφαίνεται πως «ο Θεός δεν κλείνει καμία πόρτα, ούτε υπάρχει αναγκαιότητα ενός νόμου, στον οποίο υπόκειται και τον οποίο πρέπει να εφαρμόσει ο Θεός. Και η αντίληψη αυτή, ότι ο Θεός υπόκειται σε ένα νόμο μίας δικαιοσύνης, κατά τα μέτρα μίας νοσηρής «κοινωνικότητας» των ανθρώπων είναι πέρα για πέρα ειδωλολατρική»[20]. Τελικά γίνεται αντιληπτό, πως ο Θεός δεν είναι τιμωρός και η κόλαση δεν είναι ο ετοιμασμένος τόπος καταδίκης των αμαρτωλών, αλλά ο άνθρωπος είναι υπεύθυνος με τη στάση του, για την πορεία που θα ακολουθήσει και τρόπο που θα βιώσει και θα θεωρήσει τον ίδιο τον Θεό, εν ημέρα κρίσεως. Αντίστοιχα πρέπει ο ορθόδοξος να αντιληφθεί πως το μυστήριο της κολάσεως βιώνεται και μέσα στον κόσμο, μέσω της μυστηριακής ζωής της εκκλησίας και ιδιαιτέρως της Θείας Ευχαριστίας, που η κατάλληλη προετοιμασία οδηγεί σε αξιότητα μετοχής των αχράντων μυστηρίων, ενώ πυρ εσωτερικό αποβαίνει, για τον αναξίως μετέχοντα. Εν τέλη κόλαση είναι μια κατάσταση άκτιστη, αδύνατο να νοηθεί από τη ανθρώπινη αίσθηση. Παρόλη την αντίθετη οπτική γωνία της δυτικής θεολογίας, περί κτιστού και ότι ο μετέχων της κολάσεως δε θα δύναται να ορά τον Θεό, ο ορθόδοξη θεολογία μένοντας πιστή στη Γραφή, ισχυρίζεται πως όλοι (και οι κολασμένοι) «θέλουν δε θέλουν στην αγκαλιά του Θεού βρίσκονται, αλλά «χάσμα μέγα εστήρικται» μεταξύ του Θεού και αυτών των ιδίων ώστε να μην μπορούν να δουν τη δόξα του»[21], όπως στην παραβολή του πλουσίου με τον Λάζαρο περιγράφεται, δηλαδή μη μετέχοντας στην μακαριότητα την οποία προετοιμάστηκε ο άνθρωπος να ζήσει.

Οι πατέρες της εκκλησίας περί κολάσεως

Ο Άγιος Μακάριος ο Αιγύπτιος αναφέρει πως κόλαση είναι ακοινωνησία:

«…και ουκ εστί πρόσωπον προς πρόσωπον θεάσασθαι τινά, αλλά το πρόσωπον εκάστου προς τον έτερον νώτον κεκόλληται»[22].

Ο Ιωάννης ο Δαμασκηνός μας αναφέρει πως δεν είναι ο Θεός αυτός που κολάζει και πως κόλαση είναι αμεθεξία και αδυναμία εκπλήρωσης των παθών του ανθρώπου:

«Και τούτο ειδέναι δει, ότι ο Θεός ου κολάζει τινά εν τω μελλόντι αλλ’ έκαστος εαυτόν δεκτικόν ποιεί της μετοχής του Θεού. Εστίν η μεν μετοχή του Θεού τρυφή, η δε αμεθεξία αυτού κόλασις»[23].

«…οι δε αμαρτωλοί ποθούντες την αμαρτίαν και μη έχοντες τας ύλας της αμαρτίας, ως υπό πυρός και σκώληκος κατεσθιόμενοι κολάζονται μηδεμίαν παρηγορίαν έχοντες, Τι γαρ εστί κόλασις ει η του ποθουμένου η στέρησις»[24].

Ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς μιλώντας περί ενεργειών του Θεού μας τονίζει, στη διαλεκτική αντιπαράθεση κατά των σχολαστικών, πως κόλαση δεν είναι κτιστό (υλικό) πυρ, αλλά άκτιστο (δηλ. οτιδήποτε ανόμοιο με την κτίση και την ύλη) πυρ

«Ούτος, φησί, βαπτίσει υμάς εν Πνεύματι Αγίω και πυρί· τω φωτιστικώ δηλονότι και κολαστικώ, κατ’ αξίαν εκάστου της εαυτού διαθέσεως κομιζομένου το κατάλληλον»[25].

Το περί «Αποκατάστασης των πάντων» ζήτημα

Η Κόλαση για τους χριστιανούς είναι μια πραγματικότητα[26], παρά τις πεποιθήσεις που κατά καιρούς έχουν παρουσιαστεί ότι κάτι τέτοιο είναι ασυμβίβαστο με την πίστη σ’ ένα Θεό που αγαπά. Αντίθετα, μια τέτοια αντίληψη θα αποτελούσε σύγχυση, αφού έτσι παραβλέπεται η ελεύθερη βούληση του ανθρώπου και το δικαίωμά του να απορρίψει τον θεό. Αρνούμενοι την Κόλαση, οι άνθρωποι αρνούνται την ελευθερία τους και το δικαίωμα της ελεύθερης βούλησης, σύμφωνα με το οποίο ο Θεός δεν μας υποχρεώνει να Τον αγαπάμε, επειδή η αγάπη δεν είναι αγάπη αν δεν είναι ελεύθερη. Για τον λόγο αυτό, η κόλαση δεν είναι ένας «τόπος» όπου ο Θεός φυλακίζει τους ανθρώπους, αλλά μια βιωματική κατάσταση στην οποία οι άνθρωποι επιλέγουν ελεύθερα να «φυλακίσουν» τον εαυτό τους. Η «φυλακή» αυτή, είναι το βίωμα το οποίο απορρέει από την άρνηση προς τον Θεό.

Είναι λοιπόν αιρετικό να διδάσκουμε ότι όλοι είναι υποχρεωμένοι να σωθούν, επειδή με κάτι τέτοιο αρνούμαστε την ελεύθερη βούληση που διαθέτει ο άνθρωπος. Θεμιτό όμως είναι να ελπίζουμε πως όλοι ίσως σωθούν καθώς αυτό είναι και το θέλημα του Θεού: «πάντας ανθρώπους θέλει σωθήναι και εις επίγνωσιν αληθείας ελθείν» (Α΄ Τιμ. 2,4). Σε αυτό συμφωνούν και οι Πατέρες της Εκκλησίας· Ο Ευθύμιος Ζιγαβηνός ερμηνεύει: «Ου μόνον Χριστιανούς, αλλά και Έλληνας και αιρετικούς. Μη τοίνυν φοβηθής υπερεύξασθαι των απίστων τω γαρ Θεω τούτο δοκεί, ος θέλει και τούτους σωθήναι». Και ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος: «»Ει πάντας Αυτός ηθέλησε σωθήναι, θέλε και σύ»[27].

Κάποιοι σημαντικοί πατέρες της Εκκλησίας, κάτω από συγκεκριμένες προϋποθέσεις αναφέρθηκαν στην τελική δυνατότητα όλων να συμφιλιωθούν με τον Θεό. Πρόκειται, σύμφωνα με τον δογματολόγο Νικόλαο Ματσούκα, για ένα θεολογούμενο (διδασκαλία χωρίς ομοφωνία και χωρίς ισχύ δόγματος) το οποίο ονομάστηκε «Αποκατάσταση των πάντων», μια διδασκαλία που την εκπροσωπούν ο Ωριγένης, ο Γρηγόριος Νύσσης και ο Μάξιμος Ομολογητής[28]. Είναι μια διδασκαλία «αξιοπρόσεχτη, από ορθόδοξη άποψη, μόνο για τις θεολογικές και σωτηριολογικές προϋποθέσεις, και όχι για την ίδια την άποψη του θεολογουμένου» αφού σε αντίθεση με το νομικό πνεύμα της Δύσης, παρουσιάζει με τρόπο εμφαντικό την ορθόδοξη αντίληψη περί ιαματικής σωτηρίας[29].

Υποσημειώσεις

  1. Νικόλαος Ματσούκας, Κόσμος – Κοινωνία – Άνθρωπος κατά τον Άγιο Μάξιμο τον Ομολογητή, σελίδα 113
  2. Νικ. Ματσούκας, Δογματική και Συμβολική Θεολογία Β΄, σελίδα 552
  3. Νίκος Ματσούκας, Δογματική και Συμβολική θεολογία Β΄, σελίδα 547
  4. ο.π.
  5. ↑De Civitate Dei 21, 2
  6. Νικ. Ματσούκας, Δογματική και Συμβολική Θεολογία Β΄, 544
  7. Νικόλαος Ματσούκας, Μυστήριον επί των ιερώς κεκοιμημένων, Πουρναράς, Θεσσαλονίκη 1992, σελ. 35-36
  8. ο.π., σελ. 36-37
  9. «Άδης», Θρησκευτική και Ηθική Εγκυκλοπαίδεια (ΘΗΕ), τόμ. 1, εκδ. Μαρτίνος Αθ., Αθήνα 1962, στ. 415.
  10. Νικόλαος Ματσούκας, Δογματική και Συμβολική Θεολογία Β΄, σελίδα 544
  11. Νικολάου Ματσούκα, Ιστορία της Φιλοσοφίας, σελίς 549
  12. Νικολάου Ματσούκα, Ιστορία της Φιλοσοφίας, σελίς 549
  13. ο.π.
  14. Ιωάννου Δαμασκηνού, «Ι. Κατα Μανιχαίων Διάλογος. ΙΙ. Προς τους Διαβάλλοντας…», (απόδοση-σχόλιο Νίκος Ματσούκας), σελίς 17
  15. Νικ. Ματσούκας, Δογματική και Συμβολική θεολογία Β΄, σελίδα 546
  16. Ιωάννου Δαμασκηνού, «Ι. Κατα Μανιχαίων Διάλογος. ΙΙ. Προς τους Διαβάλλοντας…», (απόδοση-σχόλιο Νίκος Ματσούκας), σελίς 97
  17. σχόλιο Νικολάου Ματσούκα στον Ιωάννη Δαμασκηνό και Μάξιμο Ομολογητή, Δογματική και Συμβολική Θεολογία Β΄, σελίδα 545
  18. Κατά Λουκάν, 16
  19. Κατά Μάρκον 3,5
  20. Ν. Ματσούκας, Κόσμος – Άνθρωπος…, σελίδα 113
  21. Νικ. Ματσούκας, Δογματική και Συμβολική θεολογία Β΄, σελίδα 552
  22. PG 34, 257CD-260A
  23. Κατά Μανιχαίων διάλογος PG 94 1545D-1548A
  24. PG 94, 1573C
  25. Ε.Π.Ε 11,498
  26. Για τα εισαγωγικά αυτά στοιχεία, βλ.: Ware Κάλλιστος (επίσκ. Διοκλείας), Η Ορθόδοξη Εκκλησία (μτφρ. Ροηλίδης Ι.), 4η έκδ., Ακρίτας, Αθήνα 2007, σελ. 413-415.
  27. Παρατίθενται στο: Τρεμπέλας Ν. Παν., Υπόμνημα εις τας Επιστολάς της Κ. Διαθήκης, τόμ. Β’, 4η έκδ., ‘Ο Σωτήρ’, Αθήνα 1993, σελ. 353.
  28. Ματσούκας Α. Νίκος, Δογματική και Συμβολική θεολογία, τόμ. Β΄,2η έκδ., Πουρναράς, Θεσσαλονίκη 1988, σελ. 549.
  29. Ματσούκας, Δογματική…, Β΄, ό.π.

Πηγές

Νικολάου Ματσούκα, «Ιστορία της Φιλοσοφίας», Εκδόσεις Πουρναράς, Θεσσαλονίκη 2006.

Παράδεισος και Κόλαση στην Ορθοδοξη Παράδοση, του Πατρός Γεωργίου Μεταλληνού

Μερικά βιντεάκια για διάφορα θέματα

¨ΚΑΘΑΡΣΗ ΚΑΚΩΝ ΑΡΧΙΕΡΕΩΝ¨ Ομιλία π. Αυγουστίνου Καντιώτη πρ. Μητροπολίτης Φλωρίνης

http://www.youtube.com/watch?v=znGjiNWHp48&feature=related

¨ΠΕΡΙ ΟΜΟΦΥΛΟΦΙΛΙΑΣ¨ κ.κ. Αθανάσιος Μητροπολίτης Λεμεσού της Κύπρου

http://www.youtube.com/watch?v=_lwNrZm_dOU

http://www.youtube.com/watch?v=ddVOXzaF6dg&feature=related

http://www.youtube.com/watch?v=rdNAlaPkzao&feature=related

http://www.youtube.com/watch?v=3DhMBPBt9-s&feature=related

http://www.youtube.com/watch?v=sGM33Ibjd-4&feature=related

http://www.youtube.com/watch?v=gtxe4GVyl9g&feature=related

¨ΟΜΟΦΥΛΙΑ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ ;;;¨

http://www.youtube.com/watch?v=ppv-hCy-dnE&feature=related

http://www.youtube.com/watch?v=gaShZjmkt0I&feature=related

http://www.youtube.com/watch?v=_e4tQSIy1Gk&feature=related

http://www.youtube.com/watch?v=6bX0VzyF7hQ

http://www.youtube.com/watch?v=72jki0ncq3k&feature=related

http://www.youtube.com/watch?v=KU1jUafnk84

¨ΠΕΡΙ ΠΡΟΣΕΥΧΗΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙ ΑΜΒΛΩΣΕΩΝ¨ Παν. Αρχιμανδρίτης π. Γεώργιος Καψάνης

http://www.youtube.com/watch?v=kSEr59ct3c8
http://www.youtube.com/watch?v=weKdgY6e3rQ
http://www.youtube.com/watch?v=VmvC6_3hwnY
http://www.youtube.com/watch?v=6_gCGD_SKns

¨ΘΛΙΨΕΙΣ ΚΑΙ ΔΟΚΙΜΑΣΙΕΣ ΣΤΗΝ ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ  ΖΩΗ ΜΑΣ¨ Παν. Αρχιμανδρίτης π. Γεώργιος Καψάνης

http://www.youtube.com/watch?v=1IcgFG2STAY
http://www.youtube.com/watch?v=kuO6muOm7hw

¨ΟΜΙΛΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΟΙΜΑΝΤΙΚΗ ΜΕΡΙΜΝΑ ΤΩΝ ΦΥΛΑΚΙΣΜΕΝΩΝ ,ΤΗΝ ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΚΑΙ ΤΟ ΆΓΙΩΝ ΟΡΟΣ¨

http://www.youtube.com/watch?v=vTgIz2L1QRE&feature=related

http://www.youtube.com/watch?v=jUTG6_gZS4c&feature=related

¨ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ¨ π. Γεώργιος Μεταλληνός – Ἱερεὺς καὶ ακαδημαϊκός, ὑπερασπιστὴς τῶν πατρώων
http://www.youtube.com/watch?v=dmZgjpcABPI&feature=related
http://www.youtube.com/watch?v=6gPpCl6afHw&feature=related
http://www.youtube.com/watch?v=YRi9Bs33xm8&feature=related
http://www.youtube.com/watch?v=Ojy11i64z_A&feature=related

¨ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ¨ Μοναχός Ιωσήφ Βατοπαιδινός

http://www.youtube.com/watch?v=_deZy6y3ZBs&feature=related
¨ΔΙΑΘΗΚΗ ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟ¨ Κ.Κ Χριστόδουλος πρ.Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και πάσης Ελλάδος
http://www.youtube.com/watch?v=CCJOmvGohLc&feature=related

Κάρολος Δαρβίνος «θεωρία της εξέλιξης» και η Αλήθεια!

Ο ΜΥΘΟΣ ΤΟΥ ΔΑΡΒΙΝΟΥ ΚΑΙ Η ΑΛΗΘΕΙΑ

Με αφορμή κάποιων δημοσιευμάτων σε εφημερίδες και αναγνωσμάτων μου ,θεώρησα σωστό το μοίρασμα της μικρής έρευνας μου, σκέψη που προήλθε από συζητήσεις με φίλους που είχαν ως κεντρικό θέμα τις θεωρίες περί της (εξελίξεως του ανθρώπου). Βασικά θα πρέπει να γνωρίζουμε ότι ο Δαρβίνος αλλά και ο Λαμάρκ (πρώτοι υποστηριχτές της θεωρίας) ήταν άνθρωποι που πίστευαν στο Θεό και Δημιουργό του σύμπαντος ,αλλά οι αρνητές, προπαγανδιστές υλιστές, προσπάθησαν και προσπαθούν να παρουσιάσουν τους φυσιοδίφες σαν άθεους.( Ο ίδιος ο Δαρβίνος διαμαρτυρόταν για την κατηγορία αυτή ) Θα πρέπει να γνωρίζουμε ότι η θεωρία της εξελίξεως δεν έγινε ποτέ επιστημονική βεβαιότης ώστε να διδάσκεται ως αποδεδειγμένο επιστημονικό συμπέρασμα , αντιθέτως, σε συνέδριο στο « Μουσείο Φυσικής Ιστορίας».   του Σικάγου   (Οκτ.1980) που έλαβαν μέρος 160 γενετιστές , παλαιοντολόγοι ,ανατόμοι , βιολόγοι  κ.λπ., έβγαλαν το συμπέρασμα ότι δεν βρέθηκαν οι ενδιάμεσοι παράγοντες (κρίκοι) μεταξύ διαφόρων ειδών και μάλιστα ιδικά μεταξύ πιθήκου και ανθρώπου. (παρόμοιο συνέδριο έγινε στο Λίβερπουλ το 1982 αλλά και στα χρόνια της ναζιστικής Γερμανίας έγιναν χιλιάδες πειράματα με κανένα αποτέλεσμα) Μέχρι τις ημέρες μας γίνονται πολλές (ανακαλύψεις) και πλάθονται ή αναπλάθονται εκατοντάδες αβάσιμες υποθέσεις και θεωρίες με μοναδικό σκοπό την υποστήριξη του μύθου και την βλαβερή επίδραση του προς την επιστήμη και την υγιής κοινωνική ζωή ,επιχειρείται και διακηρύσσεται η υποτίμηση του ανθρώπου με τη θέση ότι δεν είναι τίποτε άλλο πέρα από ύλη . Με λίγα λόγια επειδή μέχρι σήμερα οι ανθρωπολόγοι δεν κατάφεραν με τα ευρήματα τους να αποδείξουν την καταγωγή του ανθρώπου (αφού δεν δέχονται την Χριστιανική Αλήθεια της αποκαλυπτικής Βίβλου) αποφάσισαν να επανεξετάσουν τις παλαιές θεωρίες με μοναδικό τους αποτέλεσμα την σύγχυση και των άστοχο προβληματισμό.

Ο άνθρωπος όμως είναι το ξεχωριστό δημιούργημα[1] του Τριαδικού Θεού , είναι ο βασιλιάς της φύσης[2] και το μόνο ον που μπορεί να «ομοιωθεί[3]».  τον Κτίστη και Κυβερνήτη των πάντων, άλλωστε υπάρχουν τόσες διαφορές μεταξύ ανθρώπου και ζώων, όπως: Η τελειότητα της  γλώσσας, το ήθος ,το δίκαιο, η τέχνη ,το ωραίο ,το άσχημο ,το ιερόν, το ανίερον, το λογικό[4], η ελευθερία της βούλησης  αλλά και η αντίληψη της ελευθερίας . Αντιθέτως τα  ζώα οδηγούνται μόνο από το ένστικτο[5] τους και από τον συνειρμό των παραστάσεων[6] ,και μάλιστα χωρίς να έχουν την αντίληψη του κακού και του καλού, έννοιες που υπάρχουν χάρης τον πνευματικό και ψυχικό κόσμο, αυτό είναι που κάνει τα ζώα άλογα και ανεύθυνα για τις πράξεις τους . Η θεωρία του Δαρβίνου μπορεί να εντυπωσιάζει αλλά μόνο αυτούς που την βλέπουν με υπέρμετρο φανατισμό και με ολική άγνοια του μεγαλύτερου αγαθού: ¨Του Χριστιανισμού και της Τριαδικής  αλήθειας που πρεσβεύει¨.

Αποσπάσματα από βιβλία, επιστημονικά περιοδικά ,και έρευνες ,με πρακτικές αδυναμίες της δαρβινικής θεωρίας ( αδυναμίες που ξεχνιούνται η παραγράφονται).:

1) “Κάθε τυχαία μετατροπή στη σύνθεση και στις ιδιότητες ενός ιδιαίτερα πολύπλοκου ζωντανού συστήματος (μετάλλαξη) δεν υπάρχει πιθανότητα να βελτιώσει τον τρόπο λειτουργίας του, και οι περισσότερες μεταλλάξεις είναι δυσλειτουργικές γι’ αυτό το λόγο. Υπάρχει μία ευαίσθητη ισορροπία μεταξύ ενός οργανισμού και του περιβάλλοντός του, την οποία μία μετάλλαξη πολύ εύκολα θα διαταράξει. Με παρόμοιο τρόπο, κάποιος θα περίμενε ότι η τυχαία αλλαγή στη θέση του φρένου ή του πεντάλ του γκαζιού θα βελτίωνε τη λειτουργία του αυτοκινήτου.” (Hulse, Frederic S., The human species (New York, Random House), 524 pp.)

2) “Τα απολιθώματα δεν παρέχουν καμία απόδειξη προς υποστήριξη της Δαρβινικής θεωρίας, εκτός από μία αδύναμη έννοια κατά την οποία το αρχείο των απολιθωμάτων απλά συμφωνεί μαζί της, όπως ακριβώς βρίσκεται ταυτόχρονα σε συμφωνία με άλλες εξελικτικές θεωρίες, με επαναστατικές θεωρίες και θεωρίες θεϊστικής (ειδικής) δημιουργίας.” (Kitts, David B., “Search for the holy trasformation”, review of Evolution of living organisms, by Pierre-P.Grasse, Paleobiology, vol.5)

3) “Είναι εύκολο να δείξουμε ότι τα 2,000 περίπου ένζυμα που απαντούν στα βιολογικά συστήματα δεν θα μπορούσαν να έχουν εξελιχθεί στη γη. Αν κανείς μετρήσει τον αριθμό των δοκιμαστικών συνδυασμών των αμινοξέων που χρειάζονται για να δημιουργήσουν τα ένζυμα, η πιθανότητα να προκύψουν από τυχαία μίξη υπολογίζεται τελικά σε λιγότερο από 1 προς 1040.000.” (Hoyle, Sir Fred and Chandra Wickramasinghe, “Where microbes boldly went”, New Scientist, vol.91, pp.412-415)

4) “Περισσότερα από 30 χρόνια πειραμάτων επάνω στην προέλευση της ζωής στα πεδία της χημικής και μοριακής εξέλιξης έχουν οδηγήσει σε μία καλύτερη αντίληψη του μεγέθους του προβλήματος της προέλευσης της ζωής επάνω στη γη και όχι στη λύση του. Προς το παρόν όλες οι συζητήσεις που βασίζονται στις κύριες θεωρίες και στα πειράματα είτε καταλήγουν σε αδιέξοδο είτε σε παραδοχή άγνοιας.” (Dose, Professor Dr. Klaus, “The origin of life; More Questions Than Answers”, Interdisciplinary Science Reviews, vol.13, no.4, pp.348-356)

5) “Αποδεχόμενοι την εξέλιξη ως γεγονός πολλοί βιολόγοι παύουν να σκέφτονται ότι η επιστήμη χτίζεται σε θεωρίες που αποδεικνύονται σωστές μέσω πειραμάτων, ή παύουν να θυμούνται ότι η θεωρία της εξέλιξης των ζώων δεν έχει ποτέ αποδειχθεί σωστή με κάποιον παρόμοιο τρόπο.” (L.H.Matthews: “Introduction” in the Origin of Species by Charles Darwin)

6) «Δεν μπορεί ποτέ να αποδειχθεί ότι έλαβε χώρα η εξέλιξη, διότι αναγκαία προϋπόθεση της αποδείξεως είναι η ύπαρξη εκείνου ο οποίος αποδεικνύει. Εφόσον όμως, σύμφωνα με τις εξελικτικές αντιλήψεις, ο άνθρωπος (ο οποίος θα έπρεπε να αποδείξει το ζητούμενο) είναι ο τελευταίος κρίκος της βιοσφαιρικής αλυσίδας, αυτό σημαίνει ότι δεν ήταν παρών στα προηγούμενα στάδια και συνεπώς ούτε τα παρατήρησε ούτε τα κατέγραψε». (σελ. 194-5) και «Ακόμα και η απόδειξη -η οποία βέβαια ούτε έχει ούτε πρόκειται να επιτευχθεί- της θεωρίας της εξελίξεως δεν σημαίνει κατανάγκην ότι δεν υπάρχει Θεός. Για τον απλούστατο λόγο ότι ο Θεός θα μπορούσε κάλλιστα να φέρει στην ύπαρξη όλο το βιόκοσμο μέσω της εξελικτικής διαδικασίας». (σελ. 293)Από το βιβλίο «Συμβολή στην τελετή λήξεως της θεωρίας της εξέλιξης» (εκδόσεις Αποστολικής Διακονίας, β’ έκδοση 1996).

7) Σύμφωνα με τον Σβάντε Πάαμπα, ερευνητή στο Ινστιτούτο για την εξέλιξη «Μax Plank»το οποίο εδρεύει στη Λειψία , Τα στοιχειά αποκαλύπτουν ότι εάν υπήρξε συνεισφορά του γενετικού κώδικα του Νεάντερταλ στο σύγχρονο άνθρωπο αυτή ήταν πολύ μικρή.

8)  ”Σύμφωνα με την Ιστορία αυτή (της εξελίξεως) κάθε δένδρο, κάθε φύλλο χλόης, κάθε δημιούργημα στη θάλασσα και στην ξηρά εξελίχθηκε από ένα πατρικό κλωνάρι μοριακής ύλης παρασυρόμενο νωχελικά μέσα σε μια ζεστή λιμνούλα. Ποια συγκεκριμένη ένδειξη υποστηρίζει την αξιοσημείωτη αυτή θεωρία για την προέλευση της ζωής; Δεν υπάρχει καμία!!!” Dr. Jastrow, ιδρυτής και πρώην διευθυντής Διαστημικών σπουδών της NASA

9)Σύμφωνα με τη Γένεση, όλα ανεξαιρέτως τα ζώα ήσαν (όπως και ο άνθρωπος) χορτοφάγα πριν από την πτώση των Πρωτοπλάστων. Έτσι λέει ο Ίδιος ο Θεός ( Γεν. α΄ 29-30 ) . Δεν υπάρχει συνεπώς προ της πτώσεως ο περίφημος, κατά τους δαρβινιστές ,αγώνας περί υπάρξεως, ο οποίος πυροδοτεί δήθεν την αλλαγή από είδος σε είδος, την εξέλιξη με άλλα λόγια. Σύμφωνα με τη διαδικασία αυτή, τόσο τα ζώα- κυνηγοί, όσο και τα ζώα-θύματα πιεζόμενα τα μεν από την πείνα τα δε από την προσπάθεια να ξεφύγουν και να σωθούν, «αναγκάζονταν» να προσαρμοσθούν σωματικός και να εξελιχθούν. Σύμφωνα, όμως με τη Γένεση, όλο το σενάριο αυτό περί του τρόπου εμφανίσεως των ζώων καταπίπτει, εφόσον όλα τα ζώα δημιουργήθηκαν χορτοφάγα .ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ «ΠΙΣΤΗ ΚΑΙ ΛΟΓΙΚΗ»
Ο ΑΡΧΙΜΑΝΔΡΙΤΗΣ & ΦΥΣΙΚΟΣ π. ΙΩΑΝΝΗΣ ΚΩΣΤΩΦ  ΑΠΑΝΤΑ ΣΤΙΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΜΑΝΩΛΗ ΜΕΛΙΝΟΥ

10)*Ο τρόπος δημιουργίας του ανθρώπου -«ποιήσωμεν άνθρωπον κατ’ εικόνα ημετέραν…» (Γεν. α’, 26) και «έπλασεν ο Θεός τον άνθρωπον» (Γεν. β’;, 7)- δια­φέρει κατά πολύ από τον τρόπον δημιουργίας των ζώων -«Και είπεν ο Θεός· εξαγαγέτω τα ύδατα ερπετά… εξαγαγέτω η γη… τετράποδα…» (Γεν. α’, 20-25)- και η διαφορά αυτή δείχνει την ιδιαίτερη μέριμνα του Θεού για το πλάσμα Του (τον άνθρωπον).

11)* Ο Λόγος του Θεού, όταν σαρκώθηκε, έλαβε σάρκα ανθρώπου και όχι σάρκα πιθήκου!!!

Περιπαίζοντας με εύθυμο, αλλά και ευφυέστα­το, τρόπο τις σχετικές θεωρίες περί δημιουργίας του ανθρώ­που δια της αυτομάτου αυτοεξελίξεως των οργανισμών από τους ατελέστερους σε τελειότερους ο Γέροντας Παϊσιος, ανέφερε:

12)*»Αν η δεκαο­χτούρα πει δεκαεννιά, θα της βάλω είκοσι (άριστα)»· προφανώς υπογραμμίζοντας την διαφοράν μεταξύ αλόγων ζώων και λογικού ανθρώπου. [Ενώ, δηλαδή, η δεκαοχτούρα -όπως και όλα τα άλογα ζώα- από της δημιουργίας της από τον Θεό μέχρι σήμερα δεν μπόρεσε να προοδεύση και εξελιχθή έστω και ελά­χιστα (από το 18, που έλεγε, να πει 19), εν αντιθέσει ο λογικός άνθρωπος έλαβε από τον Θεό την δυνατότητα να προοδεύει και εξελίσσεται διαρκώς.]

10)*11)*12)*Από το βιβλίο «Μαρτυρίες Προσκυνητών. Γέροντας Παϊσιος ο Αγιορείτης. 1924-1994», Εκδόσεις «ΑΓΙΟΤΟΚΟΣ ΚΑΠΠΑΔΟΚΙΑ», Επιμέλεια: Νικόλαος Δ. Ζουρνατζόγλου, Επισμηναγός Ε.Α., Κεφ. Γ’: Μαρτυρίες Αγιορείτου Μοναχού Η., σελ. 113-118)

Wallage lord Russel (1823-1913)

Φυσιολόγος άγγλος, ένας από τους ιδρυτές της ζωολογικής γεωγραφίας. Είχε πει : ¨Πάντες οι μέγιστοι επιστήμονες ήσαν θρήσκοι, ουδαμώς δε εδυσκολεύοντο να συμβιβάσουν την επιστήμη προς τη πίστη. Μόνο αι μέτριαι διάνοιαι εύρισκον ότι η περιορισμένη διάνοια των είναι ανεπαρκής δια να περιλάβη και την επιστήμη και την πίστη¨

Κουτσαυτάκης Ιωάννης

Φοιτητής Α.θ.Ε.Α.Κ.



[1] Γένεσις 2:7 ¨Και έπλασε Κύριος ο Θεός τον άνθρωπον από χώματος εκ της γης. και ενεφύσησεν εις τους μυκτήρας αυτού πνοήν ζωής, και έγεινεν ο άνθρωπος εις ψυχήν ζώσαν. ¨

3Γένεσις 1:28¨και ευλόγησεν αυτούς ο Θεός· και είπε προς αυτούς ο Θεός, Αυξάνεσθε και πληθύνεσθε και γεμίσατε την γην και κυριεύσατε αυτήν, και εξουσιάζετε επί των ιχθύων της θαλάσσης και επί των πετεινών του ουρανού και επί παντός ζώου κινουμένου επί της γης.¨

[3] Γένεσις 1:26 ¨Και είπεν ο θεός, Ας κάμωμεν άνθρωπον κατ’ εικόνα ημών, καθ’ ομοίωσιν ημών· και ας εξουσιάζη επί των ιχθύων της θαλάσσης και επί των πετεινών του ουρανού και επί των κτηνών και επί πάσης της γης και επί παντός ερπετού, έρποντος επί της γης.¨

[4] Ψαλμοί 31:9 ¨ Μη γίνεσθε ως ίππος, ως ημίονος, εις τα οποία δεν υπάρχει σύνεσις· των οποίων το στόμα πρέπει να κρατήται εν κημώ και χαλινώ, άλλως δεν ήθελον πλησιάζει εις σε. ¨

[5] Ένστικτο: εννοείται η εγγενής τάση ή ορμή προς την κατεύθυνση συγκεκριμένων συμπεριφορών, κάτω από ορισμένες συνθήκες. Τούτη η τάση είναι ανεξάρτητη από τη διαδικασία της μάθησης και παραμένει αναλλοίωτο χαρακτηριστικό ενός βιολογικού είδους.

[6] Η σειρά τον παραστάσεων που ανακαλούνται από τη μνήμη, αφού έχουν συνδεθεί με μια πρώτη παράσταση .Τόσο η διαδικασία όσο και ο τρόπος  πραγματοποιούνται χωρίς την παρέμβαση της βούλησης(ακούσια ,ασυνείδητα)

real